Brexit: the case of country that walks away from what it wants most

Brexit. Are you still paying attention to it? In continental Europe, not many are. For all its importance, it is basically a sideshow. Probably this is a good thing for the European negotiators. It gives Michel Barnier and his colleagues a stable base on which to negotiate. If the source can be believed, Brexit was not even a topic in the failed coalition talks in Germany, as all three parties agreed wholeheartedly on the European position.

How did we get into this mess?

So, it really does not look well for the British government in the negotiations that are now taking place. The payment to be made by the British on the ‘Brexit bill’ is getting closer and closer to the 80 million Euro or so requested by Europe (but we will all stay silent on this, don’t we?). Meanwhile both the Irish government and the Democratic Unionist Party threaten to derail the whole process with their concerns about the borders with Northern Ireland. No doubt other countries are waiting in the wings with their concerns and demands. Britain faces a remarkably united front in a way many who care about the future of Europe should think about deeply, for better and for worse.

Still, it is not only the British that should ask themselves, ‘What have we gotten ourselves in for?’ All of us should ask: how on earth did we get ourselves into this mess? Without this reflection, it is just a matter of time before we get ourselves into another mess (and still have the Brexit one to deal with).

How deep the divide?

Here two sources are provided that each give an answer to that question of how we got into that mess (again).

It starts with an article in the Financial Times (warning: paywall) about the negotiations the British did in the ‘60’s (failed) and ‘70’s with the EEC, the predecessor of the EU. There are remarkable similarities in the way the British underestimated the dynamics of the negotiation process. It makes for interesting reading, because if ever there was a repeat of history, it is now (though, if anything, the conditions for British success are even less favourable than then). The same misinterpretation of motives, the same way the British underestimate the impact of the European ‘mechanistic’ way of negotiation. Unbelievable.

Flying above the beach

The other thing that should be read is this: the transcript of a lecture that Sir Ivan Rogers gave recently at Hertford College in Oxford. He was not only from 2013 to 2017 UK’s former EU ambassador, but before that also David Cameron’s main adviser for Europe, based in the Prime Minister’s Office at Number 10. It is a long read, to be sure, but it is absolutely well worth reading it. This not only for its fascinating account of how the decision on the Brexit referendum came to be made, but also because it shows very well which (mis)conceptions there were and are in both the British and EU camp when it comes to negotiation.

In his speech, he sort of flies above the divide between Britain and the EU, like a Spitfire without bullets left above the beaches of Dunkirk. And if I may further misuse the metaphor; with below him the grey helmets of tens of thousands of pensioners forced to abandon their sunny homes on the continent. Here I will deal first a bit with the point about the negotiations and then summarize a few of my own findings.

The case of the country that walks away from what it wants most

One of the many interesting quotes from the lecture holds the key to both present and past negotiations between the continent and the EU:

“Whether others fear that you will walk away in any negotiation depends not on frequency, volume and vehemence of threats to do so. It depends on whether, as they assess them, the other side thinks you can walk away to a better state of the world than you are walking away from.”

Time and again, David Cameron came with proposals to create a special place for Britain within the EU. In a way he knew that the British proposals never stood much of chance to be adapted. Each proposal was made more from the perspective from British political realities then from a clear assessment of what the other countries wanted to hear, but there was one thing that rang true to at least some of the member state: to let the internal market work better. Further economic integration, fostering trade, was something no one could reasonably object to. This position was the base from which all the more contrarian proposals could be launched. In political terms, for a long time there was no reward in challenging the EU partners too much. A defensive, sometimes obstructive, position was for a long time good enough, and often more for internal British consumption than from a desire for immediate change. Meanwhile the virtues of the internal market were sold to anyone with ears to hear.

The remarkable thing is that the present negotiations seem to work from the presumption that a working internal market is something the continent wants, not the British. The world is better off without Britain in the internal market. The British would not put it as literal as I put it here, but this is de facto their position. The benefits of free trade outweigh that of the internal market? I do not know who believes this, but certainly not the last four British governments. Even Margaret Thatcher poured much money and effort into building that internal market. And now they are walking away from that internal market, walking away from what they perhaps wanted most of all the members.

What changed the world?

So, what changed the world? Two things stand out from Sir Ivan Rogers lecture. The first is the rise of the net contribution to the EU budget, the second the issue of the influx of Eastern European labour to the UK. From continental perspective, this is incomprehensible. The first was a direct consequence of the enlargement of the EU, which was championed most of all by Britain. The second is even more idiotic one, from continental perspective. Not only did the British already have an exception from the agreement to take in refugees the way other European countries have, the British government very much accepted at the time the influx from Eastern Europe, even forgoing the adjustment period that all the other countries applied (economic growth that year was projected to be rather slow, also because of demographic factors. Adjusted for the production capacity of the foreign workers the figures became better).

But this was all before the economic crisis. Never popular with the British people, the EU became an easy scapegoat for all that was economically wrong, never mind that the City of London was at the financial centre of it all. The longer British and EU kept on rationalizing from the perspective of the internal market, the longer they ignored the rising sentiment against the EU, the more it became a very frail negotiation strategy. It does not look like David Cameron ever did something very ‘wrong’. He probably did better than his predecessors. The internal market strategy just ran empty. Resurrecting the danger of losing that market as central part of the referendum strategy, was in that sense also an empty strategy. Into that emptiness came the danger of more strangers taking away our jobs, a foreign court as supreme master and the idea that we British know better to run the economy than the mules in Brussels do.

Reinventing the world as it is

Let’s go back to the present by going back to that quote: “Whether others fear that you will walk away in any negotiation depends not on frequency, volume and vehemence of threats to do so. It depends on whether, as they assess them, the other side thinks you can walk away to a better state of the world than you are walking away from.”

So far, the EU has shown a united front. It has a clear negotiation strategy. It accepts a Brexit, as article 50 has been invoked. It does not want or need to humiliate Britain. Yet, as long as it holds on to the four basic elements of the EU, including the free flow of people, the result will be a Britain that is no longer part of the internal market. Even with a ‘soft’ Brexit, the implications are bad. But the world has changed so much in some British eyes, it is not impossible that a ‘better state of the world’ will mean walking away from the negotiation table, with no foreseeable return. Then what?

Considering the depth of the divisions within Britain, there is no way the EU can or should force the British back to the negotiation table. Damage limitation, that should be the bottom line. They really have to do this themselves. Maybe the failures of the negotiations in British eyes, will also mean a breakdown of the British government. But even then, the resulting new elections will only be a first step – given Labour’s own problems, no more than that – towards a more realistic view and perhaps another, more realistic negotiation. Remain will not be in the cards for a long time, if ever. If it would happen, it is probably because Germany and other key countries will give up on free flow of people, but that is certainly not in the cards yet – and has never been the real reason for Brexit. No, reinventing the world as it is, will take a long, long time.

What now, Britain?

Working from the assumption that any outcome of the negotiations will be a loss-loss scenario, it is the British that will have to get their act together first. More than anything, this means getting their industrial base in order. Have a look at this scheme, comparing German and British productivity numbers: most of Britain is at the level of the worst parts of East Germany. It cannot compete. Restarting the economy means reinventing the educational system. It can work – history shows Britain has done it before – but it will take many years.

It could be, though it is hard to imagine, that many British will say that the City of London will come out well from Brexit. This would be good enough for the whole of the British economy. In this scenario, the City will deregulate and cut rates for financial services like a madman, making London more the financial centre of the world economy than ever. Perhaps it would work for a short while for the British – if you don’t care for the people in Nottingham and Wales – but it is more likely that European and other countries will sense that the City beast is wounded and push the city out of business with a combination of even sharper rates and a safer regulatory environment.

There is something else that is urgently needed for the British (and others): a rediscovery of the middle ground. There is a small passage in Ivan Rogers lecture, that is of wider significance than a purely historic one. It has to do with membership of the EPP, the Europe’s Peoples Party. Leaving the EPP was logical from the position the Conservative Party had taken, the decision might even have helped him to become party leader, but it meant that David Cameron did no longer sit on the table where the most important decisions were made. Well, he was warned. But Ivan Rogers gives it deeper meaning by stating: ‘Not many Tories now intuitively understand Christian Democrats in the way they did 20 years ago. The same is true in reverse.’ In my terms: the Conservatives have left the middle ground. Successive prime ministers have recognized the danger in this. John Major tried to gain the centre ground with ‘citizen’s charters’ and other means. Cameron was serious when he proposed the ‘Big Society’. Theresa May is serious about housing and income inequality. There plans are laughed at, destroyed by the politicians and press from both the left and right. It was clumsily done, but what Theresa May had proposed in terms of pensions, was basically the right thing to do. It cost here the last election. Today’s walkout of the members of a policy committee on social mobility, shows how difficult it has become to get together on something everyone should be able to agree on. Yet, it is hard to see any British recovery without a recovery of the middle ground.

Please, start talking again, really talking

How I detest the British press, as they are very much to blame for the situation Britain is in now. As an Anglophile, I think the editors are slaughtering their country for nothing but financial gain. But the less emotional part of me, knows nothing will change as long as the media outlets will find readers and viewers. It is up to the people in Little England to rediscover what is important to them, starting with throwing away their normal news outlets. The divide is deep between people in Britain. So deep that people, even within families, no longer talk with each other about Brexit, not even daring to say what they voted for. I guess the debates should start at their kitchen tables, rediscovering middle ground.

Peter Noordhoek

Britse verkiezingen en wat lessen voor Nederland

Iedereen vond het een saaie campagne, hoewel de peilingen een nek-aan-nek race tussen de Conservatives en Labour beloofden. Tv-debatten waren zo opgezet dat het nooit echte debatten tussen de kandidaten konden worden. Vooraf waren er veel artikelen over de ‘marginalisering van Groot-Brittannië’. Tsja. Hier een paar lessen voor ons, hier in Nederland, dwars geformuleerd. De foto’s refereren aan Schotland. Ik was er 30 jaar geleden en maakte o.a. foto’s van de grenssteen en van gesneuvelden in de slag van Culloden, waarbij de Schotten definitief verslagen leken door de Engelsen. Wie had kunnen denken …

1 We hadden de uitslag kunnen vermoeden

Hier in Nederland had de uitslag geen verrassing hoeven zijn. Zelf schreef ik in mijn (geactualiseerde) blog dit, met de les van onze Statenverkiezingen nog in het achterhoofd: “Er is eigenlijk niemand meer die nog gelooft dat één van de partijen een absolute meerderheid zal halen. Hoe Nederlands. Tegelijk is er iets anders dat zeer Nederlands is, dat daar nog iets aan zou kunnen veranderen. Denk aan onze ervaring met de premierbonus, denk aan het fenomeen tweestrijd.” En: “De laatste verkiezingen voor de provinciale staten eindigden in een overwinning voor de VVD. De VVD? Eerder dan toch voor premier Rutte. Die sleepte het binnen. Dat zou met Cameron ook zo kunnen gaan.”
Tsja, ‘zou kunnen’. Was ik maar iets stelliger geweest. Toch mag ik de smaak van karnemelk, de straf voor het niet goed voorspellen van de Statenverkiezingen, denk ik wel als weggespoeld beschouwen. Wat ik dus denk te hebben gezien bij de Britten is een ‘upswing’ in het verkiezingshokje zoals ik die ook bij de Statenverkiezing had verwacht. De peilingen zaten er daarvoor niet al te ver naast. Pleit dit ze vrij. Nee, net zoals de Nederlandse peilers vertrouwen ze veel te veel op internetveilingen en gebruiken ze te kleine samples. Een kwestie van kosten. Maar nu is de vis duur betaald – en aan bederf onderhevig.

2 Het Brexit-referendum zou wel eens sneller kunnen komen dan men denkt

UKIP kreeg 13% van de kiezers achter zich en werd daarmee in aantal stemmen de 3e partij van het land. Dat vertaalde zich slechts in 1 zetel – en niet die van Farage. Heel merkwaardig. Toch: de conservatieven kunnen er nu vertrouwen in hebben dat ze een verkiezing kunnen winnen zonder te grote problemen van de UKIP achterban. Dat zal ze vrijer doen ademen.
Maar hoe zit het nu met het referendum? Ik denk dat het goed is dat we nu richting het referendum gaan, want ik denk dat het er hoe dan ook van gaat komen en dan kan je het beter vroeg dan laat hebben. Net zoals ik denk dat je het beter onder de Conservatieven dan onder Labour kan laten uitvoeren. Dat laatste omdat ik er van uitga dat Cameron uiteindelijk naar de Britten toegaat met een deal die hij wil verdedigen. De inzetvan de Conservatives wordt dan waarschijnlijk een ‘ja’. Het kan ook zijn dat het een soort ‘vrije kwestie’ wordt. De Conservatieven zullen er op rekenen dat een fors deel van de eigen achterban hoe dan ook tegen een EU-lidmaatschap zal stemmen. Het referendum zal dus schadelijk voor de partij zijn, maar hoeft niet dodelijk te zijn. De som: tel bij de ‘out, out’ achterban van 20% ook nog eens de 13% UKIP-stemmers op en je krijgt een groep van ongeveIMG_1458er 25% diehards. Daar staat waarschijnlijk een iets groter blok tegenover van SNP, Greens, LibDems en delen van Labour die hoe dan ook voor lidmaatschap in de EU zijn. De rest komt dan aan op de media en het gezonde verstand van de Britten. Ik hou het er op dat het gezonde verstand zegeviert. Vanuit Nederland kunnen we dat licht beïnvloeden, want het is een feit dat veel Britten slecht geïnformeerd zijn en dat ze nog wel geneigd zijn naar Nederlanders te luisteren.

Wat mij overigens een niet zo gek scenario lijkt, is dat de Britten onder het voorzitterschap van Nederland – Rutte en Cameron weten elkaar echt te vinden – al tot een deal proberen te komen en dat het referendum in dat geval al in het najaar van 2016 wordt gehouden. Om meerdere redenen is de kans op een ‘yes’ dan groter, al was het maar omdat de slijt dan nog minder op het kabinet zal zitten. Wat er overigens tegen pleit – ja, ik dek me in – is dat mevrouw Sturgeon van de SNP heeft aangekondigd aan te sturen op een nieuw referendum voor Schotland. Dat betekent een koppeling van het EU en Schotland referendum. Daar zullen de Conservatieven niet blij mee zijn.

3 Kies je kiesstelsel wijs

Overal in Europa wordt over de meerwaarde van het eigen kiesselsel gesprken. In Italië is de kiesdrempel zojuist van 2 naar 3% gegaan (en wij denken het nog steeds met onze lage drempel af te kunnen). De Britten hebben aan het huidige ‘first past the post’ kiesstelsel vastgehouden om redenen van stabiliteit. Het zou best kunnen dat veel Engelsen, met name die van de Conservatieve partij denken dat ze er met deze uitslag van de verkiezing mooi aan verandering zijn ontsnapt. Dat de stabiliteit dus bewezen is. Dat zou best kunnen. Maar één ding is duidelijk: het huidige kiesstelsel versterkt de verdeling van de eilanden. Bij een evenredig kiesstelsel (Proportional representation, PR) zou de SNP nooit zoveel invloed hebben gekregen. Schotland is geen regio meer, maar een echt land. Wales en Noord-Ierland gaan ongetwijfeld volgen. Engeland zelf gaat volgen. Je kunt rustig zeggen dat de klok een paar honderd jaar terug is gezet.IMG_1459
Daarbij: 5 miljoen mensen, vooral de stemmers op UKIP, de Greens en LibDems, hebben samen slechts 2 van de 650 zetels gekregen. Natuurlijk gaat dat onrust geven. Het wachten is op de nieuwe vertolkers van het tegengeluid.
Ik verwacht overigens niet dat dit tegengeluid op overtuigende wijze uit Labour gaat komen. Voorlopig ligt de bal bij de SNP. Daarna hoop ik op wijsheid binnen de Conservatieve partij zelf, met name de ‘One Nation’ stroming. Dat lijkt ook de kortste weg naar een kiesstelsel.

Als Nederland hebben we echt wat te doen als het om ons democratisch stelsel gaat. Verhoging van de kiesdrempel, maar ook andere maatregelen worden noodzakelijk. Zo erg als bij de Britten is het hier niet, maar ook wij kennen een steeds diepere scheiding tussen bijvoorbeeld de Randstad en de rest van het land.

4 Dit was niet de campagne van Saatchi maar van Crosby – en dat maakt uit

In mijn blog voorafgaand aan de verkiezingen heb ik aandacht besteed aan het belang van reclame, vooral posters, bij de Britse verkiezingen. Doorgaans worden die aan Conservatieve zijde gemaakt door Saatchi & Saatschi. Waarom dit reclamebureau? Omdat ze een verdiende reputatie hebben als het om scherpe en vooral effectieve campagnes gaat. Toch bleven ze dit keer goeddeels uit het zicht. De andere belangrijke kracht binnen de partij is de miljonair Lord Ashcroft. Hij verdient zijn geld mede met de uitvoering van peilingen. Hij verschuilt zich, net als zijn collega peilers, nu onder een tegel.
Er is iemand anders die nu de eer krijgt. Mede-anglofiel Harry van der Molen wees in een tweet nog eens terecht op deze expert: Lynton Crosby, de Australische campagne-expert achter David Cameron’s campagne. Hij heeft de reputatie een harde jongen te zijn. Een dictator. Maar wie wat meer over hem hoort, of bijvoorbeeld deze masterclass bekijkt (duurt een uur, maar die is dan ook goed besteed), weet dat hij een invalshoek heeft die niet die van Saatchi is. Wat opvalt is zijn grote aandacht voor de inhoud van de boodschap. Anders dan Saatchi, die onveranderlijk negatief is, heeft hij juist aandacht voor de noodzaak een positieve boodschap te hebben en waarschuwt hij tegen ‘negatief gaan’. De gemiddelde peiling vindt hij te oppervlakkig om er iets aan te hebben. Zo is er nog even door te gaan. Wat hij aantoonbaar goed doet, is vasthouden aan een gekozen strategie en het ‘durven wachten’. Ik vroeg me in mijn blog af of hij Cameron niet te laat liet vlammen, maar het was onmiskenbaar op tijd. Een interessante man. Ga er maar van uit dat hij contacten met de VVD heeft. Ga als concurrent maar bedenken wat er tegenover moet komen te staan bij de volgende verkiezingen.

5 De PvdA heeft het meeste voordeel van deze

Arm Labour. Labour lijkt nu heel erg op de PvdA; een paar restanten van de oude arbeidersklasse die meer om sentimentele redenen dan iets anders nog op de partij kiezen (de mijnstreken!) en een groep hoog opgeleide, aan de publieke sector verbonden kiezers in de hoofdstad, die alles precies anders schijnen te willen dan waar de kiezer om vraagt. Vernieuwing wordt een helse opgave, want elke verandering van richting zal eerst tot verder verlies van aanhang leiden. Maar voor de PvdA is de weg omhoog nu helder. Ze hoeven alleen maar de fouten te vermijden die de Britse collega’s hebben gemaakt: een verkiezingsprogramma maken dat terug in de tijd gaat en een leider kiezen die te links, te vaag en onbewezen is. En oh, ze moeten Schotland niet laten afdrijven.
Vandaag verscheen een peiling(zucht, peiling) waarin de PvdA nog steeds even laag staat als altijd, maar waarbij Asscher en Aboutaleb er uitsprongen als mogelijke premier. Geen Miliband probleem dus. Terug naar het socialistische verleden? Je ziet waar dat toe leidt. Wel – mogelijk vanuit de oppositie – keihard op issues gaan vechten en zo de Schotse Partij (SP) weer terughalen. Geef het een paar jaar, maar dan zie ik de PvdA zo terug komen als ze deze les leren. Ondertussen hebben CDA en vooral D66 wel een puzzel op te lossen.

IMG_1455Peter Noordhoek

Een Eurorevolutie ver weg in Oost-Europa

Wat er deze dagen in Oost-Europa allemaal speelt is ver weg. Niet inspirerend, zullen we maar zeggen. En toch doen we er goed aan dat af en toe dichtbij te laten komen. Dit weekend waren de EU-regeringsleiders in Vilnius, Litouwen, voor een grote vergadering. Deze stond goeddeels in het teken van wat nu al de Eurorevolutie van Oekraïne wordt genoemd. Het is voor de regeringsleiders naar ik begrijp even heel dichtbij gekomen. Dichterbij dan het migratievraagstuk, of anders in ieder geval dan David Cameron bedoelde. Hoe zou ik dat alles voor de lezer dichterbij kunnen brengen? Ik doe het via een aantal scenes. Scenes uit een ver Oost-Europa.

Scene 1 Oekraïne

De beelden zijn van een plein vol met mensen. Uit de mensenmassa steken vlaggen. Veel vlaggen van het land zelf, maar de meeste kobalt blauw met gele sterren. De vlag van de Europese Unie. Het is hetzelfde plein dat een paar jaar eerder oranje kleurde. De mensen wilde eerlijke verkiezingen. Nu willen ze aansluiting bij de Unie, niet bij Rusland.

Dat is de scene op mijn Tv-scherm op mijn hotelkamer in Boedapest en op heel veel Tv-schermen die ik deze dagen heb gezien. Vertrouw nooit op de TV, zelfs niet als de bron BBC World is. Ten minste niet totdat je eerst de andere kant hebt proberen te bedenken. Hoe representatief is het beeld? Gaat het echt om Europese waarden, of is het gewoon een manier om Europees geld binnen te halen? Of is dit niet meer dan een voorspel op de presidentsverkiezingen. Dingen zijn zelden wat ze lijken. Op de top in Vilnius schijnt de president 20 miljard te vragen om zijn verbreking van het handelsverdrag met de EU terug te draaien en de Putin weer met lege handen te laten staan. Op ingaan? Hmmm

Scene 2 Bulgarije

De bijeenkomst is bedoeld als verdieping voor degenen die de Europese verkiezingen moeten voorbereiden. Ik ben gevraagd om over populisme te komen spreken en onvermijdelijk heb je het dan over het migratieprobleem. De deelnemers komen uit Hongarije, Slovenië, Kroatië, Roemenië en Bulgarije. Om het concreet te maken laat ik ze o.a. een oefening doen waarin ze in maximaal 30 seconden iets moeten zeggen tegen iemand die zijn baan door migratie heeft verloren, met een journalist die er zijn microfoon bij houdt. Vooral een Bulgaarse speelt de rol van ‘boos slachtoffer’ goed. Het wordt in ieder geval emotioneel. Ik begrijp de situatie niet helemaal goed, maar ik hoor genoeg om feedback te kunnen geven. In de pauze komt ze naar me toe en legt het verder uit. Bulgarije heeft een probleem en de populistische partijen spinnen er garen bij. Er komen via Turkije allemaal vluchtelingen uit Syrië het land binnen. Zoveel migratie zijn ze niet gewend. Wat moeten ze als politieke partij doen? Ik doe mijn best op het antwoord, al voelt het als de omgekeerde wereld. Ik was van plan toch wel indringend met de Bulgaren en Roemenen te praten over de migrantenstroom die per 1 januari zou ontstaan als de grenzen verder opengaan en richting het westen komen, maar ze lacht dat bijna weg: ‘Die zijn er al’ en noemt de economische cijfers die zouden aantonen dat zowel wij als haar land er beter van worden. Maar wat moet ze nu met die Syriërs?

Scene 3 Londen

Aan mijn training in Boedapest heb ik wat dagen vastgeplakt voor schrijfwerk rondom een onderzoek. Ik wil zo min mogelijk afleiding op mijn hotelkamer op de 8e verdieping, Omdat ik het nog niet helemaal aankan om afgesloten van de wereld te leven, doe ik af en toe de televisie aan. BCC World, de enige voor mij begrijpelijke zender. Een fantastische zender, als er niet zoveel herhaling in zat. Er is een programma dat me buitengewoon boeit: ‘HARD talk’ met Stephen Sackur. De interviewer maakt de titel waar. De eerste keer dat ik het zie gaat de journalist Glenn Greenwald, die voor Snowdon de NSA-files lekt en nu o.a. voor de NRC werkt, behoorlijk nat. Greenwald zit hoop op zijn morele paard, maar weet niet duidelijk te maken dat zijn afwegingen over wat gepubliceerd moet worden en wat niet, deugdelijker is dan wat een staat doet of hoort te doen. Elke publicatie gaat feitelijk over mensenlevens.

Boeiend, maar het is een ander interview dat echt mijn aandacht weet vast te houden. De campagneman in mij kijkt er bewust twee keer naar: één keer met het geluid aan, één keer zonder. Sackur gaat het gesprek aan met Laszlo Andor, eurocommissaris voor migratie. Hij heeft de komst van de Roemenen en Bulgaren in zijn portefeuille, hoeveel het er ook zijn. In Groot-Brittannië is de reactie daarop extremer dan in Nederland. Dat heeft ook wel een aanleiding: toen de Polen kwamen, zei de regering publiekelijk dat er niet meer dan 25.000 zouden komen. Het werden er 1,5 miljoen. Dan heb je een klein geloofwaardigheidsprobleem. Cameron zit in Vilnius en publiceerde voor vertrek deze tweet: ‘Going to Vilnius for EU meeting in order to demand measures to curb migration’. De stijl is puur Wilders.
Het werd allemaal aan de voeten van Andor gelegd. Die reageerde met cijfers, met de te verwachten positieve effecten van migratie en de hypocrisie van de Britse regeringsleiders die allemaal best weten dat het op z’n minst genuanceerder ligt. Anders dan Greenwald blijft hij overeind. En tegelijk weet ik dat het helemaal mis gaat. Visueel is hij een karikatuur van een Europese bureaucraat. Als ik kijk zonder geluid, weet ik dat zich weer een publicitaire ramp afspeelt voor de Europese Unie. En dat is geen toeval, geen pech. Suckur brengt dat onder woorden als hij zegt: ‘Sir, you talk economics. I want to talk real life’. Inhoudelijk geeft Andor het goede antwoord, maar de toon van zijn stem toont dat hij Sackur niet heeft gehoord.Andor

Scene 4 Vilnius

Europa heeft wel degelijk kleurrijke figuren. Een van hen woont en werkt in Litouwen. Hij is nog jong, maar heeft de uitstraling aan van een veel ouder iemand. Een Brits iemand. Zijn Engels is puur posh. Ik heb hem horen vertellen over het duel dat hij heeft uitgevochten rond een erekwestie (beide misten) en je weet: ja, zo’n type is het. En tegelijk is hij helemaal van deze tijd en is wat hij vertelt zeer lokaal. Hij vertelt ons over de wijze waarop Rusland zijn land destabiliseert door via social media een incident op te blazen en daar politiek dynamiet van te maken.
Stel, er is een zaak van kindermishandeling. De woede is begrijpelijk groot. Een aantal ‘burgers’ gaan de overheid de schuld geven. Ze beginnen een website, daarna doen ze mee met de verkiezingen via een ‘Partij tegen Kindermishandeling’. Welnu, dat moet kunnen, denken wij dan. Democratie, niet waar? Maar wat als het incident bovenal is aangegrepen door een groep mannen met banden met Rusland, die zoiets keer op keer doen om de prille democratie te destabiliseren? Je kan er volgens de regels van de democratie niets tegen doen en tegelijk weet je dat je als land onderuit wordt gehaald.
Zo worden al heel lang de niet-EU landen gedestabiliseerd en dus ook de huidige Baltische lidstaten. Als het bij Oekraïne niet stopt, waarom zou het dan bij de Baltische staten wel stoppen?

Scene 5 Schiphol?

Hij vandaag is naar huis gehaald, de tweede ambassadeur van Rusland. Misschien ben ik hem op Schiphol wel gepasseerd vandaag. Ik moet bekennen dat ik hem niet zou hebben herkend. Het gaat zo snel allemaal. Ik weet nog wel dat onze tweede man in Moskou in elkaar is geslagen. Maar die zou ik ook niet herkennen.


En zo zou ik door kunnen gaan met allerlei scenes. Ik lees de Economist en het NRC en zie dat zij positief schrijven over het antwoord van de Europese regeringsleiders op de poging tot onderhandelen van Janoekovitsj van Oekraïne: neen, we gaan er niet op in. We houden vast aan eisen van rechtsstatelijkheid.
Ik neem aan dat dit goed is. Maar ik moet wel denken aan die trainingsdag in mei, waarbij ergens in de middag de cursisten uit de Oekraïne bericht kregen dat enkele van hun vrienden waren opgepakt vanwege het feit dat ze naar een demonstratie stonden te kijken.
Waarmee ik maar wil zeggen: het is fijn dat Europa haar waardigheid niet heeft verloren, maar daarmee is de situatie nog niet echt beter. Overal langs de oostgrens van de Unie speelt Rusland haar spel, ook geholpen doordat het midden in die Unie een afhankelijkheid van haar olie heeft gecreëerd. Nu is Rusland prima in staat zichzelf de das om te doen door haar domme machtspolitiek, maar ondertussen is de schade al groot en wordt Europa echt gedestabiliseerd.

Al een tijd heb ik het gevoel dat er een grote verschuiving in prioriteit aan de gang is of zou moeten zijn. De periode die in mei 2014 wordt afgesloten, stond logischer wijze in het teken van de economie. Daar lag de absolute prioriteit. Interpreteer ik de geluiden uit Berlijn goed, dan zal niet van de Duitse lijn worden afgeweken en zal het, terecht of onterecht, op dat front relatief rustiger worden. Ik denk dat in die ‘rust’ het thema veiligheid veel belangrijker gaat worden dan tot nu toe het geval is geweest. Dat komt deels door de streken van de Russische beer, deels door het feit dat de hele zuidflank van de Unie van Marokko tot Turkije smeult of in brand staat. Het akkoord met Iran is op zich niet slecht, maar het is wel degelijk ook een teken van een zich terugtrekkend Amerika. We zullen het als EU veel meer zelf moeten opknappen. En dat mag ook van ons gevraagd worden. Maar dat zal niet gebeuren zolang ‘veiligheid’ een thema is dat met vorige generaties wordt verbonden.
Daarom nog een laatste scene, in ieder geval bedoeld voor mijn eigen generatie. En die komt niet uit het Hongaarse ‘House of Terror’, waar ik vandaag over tweette. Dat house laat op indrukwekkende wijze zien hoe na de mislukte opstand van 1956 veel mensen midden in Boedapest werden dood gemarteld. De scenes die dat in mijn hoofd opleverde zijn te groot. Deze scene kan nog wel, hoop ik.

Scene 6. Boedapest

Na afloop van de training praten we tijdens het diner heel wat af. Met mijn Slowaakse tafelgenoot ben ik het niet eens. Hij is tegen het homohuwelijk en vraagt mij of het niet bewezen is dat homohuwelijken altijd verkeerd uitpakken. Ik zeg hem dat dit kletskoek is. ‘There are worthier causes to pursue’, voeg ik hem wat bits toe. We blijven toch aan de praat, ook over wat we zien gebeuren in staten als Belarus, Georgië en natuurlijk de Oekraïne. Maar we praten ook over elkaars werk. Ik vertel dat ik op het moment het nodige doe voor bibliotheken. Zijn ogen lichten op: boeken! En dan gaat hij opeens vertellen over hoe hij als jongeman boeken smokkelde. Religieuze boeken en bijbels, vaak afkomstig uit Holland. Ook eigen blaadjes, Samizdat literatuur. Het gebeurde hem eens dat hij een tas vol boeken vervoerde, alleen maar afgedekt door wat eigen kleding en dat hij werd aangehouden. Een controleur voelde in de tas. Hij moest gevoeld hebben dat er onder de kleding iets zat. De controleur keek hem aan en liet hem door.
Mijn tafelgenoot, mijn cursist, is van mijn leeftijd. Hij hoeft geen boeken meer te smokkelen.

Peter Noordhoek

From Brexit to Brentry

Na te lange tijd hebben we weer eens een vakantie in Engeland doorgebracht. En zoals dat dan gaat: je proeft de sfeer, leest de kranten en legt je oor te luisteren. Dit keer viel ik met mijn neus in de boter: de eerste Reviews over de positie van Groot-Brittannië in de Europese Unie werden gepubliceerd – en oh ja, er werd een Koninklijke baby geboren. Hieronder een langere blog met wat knipogende observaties in het licht van wat Cameron c.s. aan het bedenken is om wel of niet in het Europese verband te blijven. Ik leef met de lezer mee.


Op een dag in 1987 gaat een Brit genaamd John Fallows naar zijn bank. Geduldig staat hij in de rij, tot het eindelijk zijn beurt is en hij naar voren kan stappen. Echter, opeens komt er iemand tussen hem en de baliemedewerker staan die bankrover wil worden. Zijn naam: Douglas Bath. Hij zwaait met een pistool en vraagt om geld. Heftig verontwaardigd tikt Fallows hem op de schouder, draait hem om en vertelt hem op niet mis te verstane wijze achter in de rij te gaan staan. Bath moet gewoon zijn beurt af wachten. De mensen die achter Fallows in de rij staan knikken instemmend. Niet voorbereid op zo’n terechtwijzing, verliest Bath de moed, verlaat de bank en wordt even later gearresteerd.

Dit, beste lezers, is wat ik vermoed dat Nigil Farage en zijn partij, UKIP, zal overkomen als hij denkt een ‘Brixit’, een ‘Britse exit’ uit de EU, af te kunnen dwingen. De bank beroven is één ding, voordringen iets anders. Er staan er meer dan genoeg in de rij om te zeggen dat ‘We British’ geen deel van het verfoeide continent willen zijn – en ‘bugger the consequences’.


Als het om bier gaat geven de meeste Britten de voorkeur aan ‘ale’ boven ‘lager’. Een liefhebber van ‘ale’ legt het me zo uit: ‘lager’, continentaal bier, dient gekoeld te worden geserveerd. Zonder koeling is het helemaal niets. ‘Ale’ is echt. Je kan

It's going to get worse 2het op kamertemperatuur prima drinken. Bovendien heb je dan geen rare schuimkraag waar je door heen moet drinken. Logisch toch? Waarop hij mij een Pub Guide meegeeft voor heel Engeland, met per pub een overzicht van beschikbare ale’s. Ik heb het bestudeerd: inderdaad, geen schuimkraag.Maar in diezelfde pub’s en elders ben ik er achter gekomen dat de Britten hun schuimkraag krijgen als de Europese Unie ter sprake komt. Het komt ze op de mond te staan bij alles wat er maar mee te maken heeft. Mijn overtuiging: dat gaat niet goed en – it’s going to get worse. Direct na de crisis werd Europa een bedreiging, nu het wat beter gaat is een object van minachting. De verwachting van een referendum na de volgende Britse verkiezingen werkt dan als een worst op alles wat zich een Britse buldog voelt. Een scenario richting een ‘Brixit’ – het verlaten van de Europese Unie door de Britten – is logisch.

De vraag is wel wat logisch is als het om Britten gaat. Mijn ervaring is dat je er wat schuin naar moet kijken; serieus en niet-serieus. Laat ik die vraag naar de ware logica zeer serieus beginnen door het perspectief van Cameron te nemen.

De positie van de leider van de Britse conservatieven is en blijft opmerkelijk dubbel. Enerzijds spreken regeringsdocumenten vol overtuiging over het belang van de Europese Unie, anderzijds krijgt die unie geen andere ruimte dan bezien door een overheersend nationaal perspectief. Enerzijds vraagt het om een duidelijk koers van de Unie, anderzijds tilt men zelf een beslissing over de verkiezingen heen. Of misschien moet ik dit beeld lenen: Cameron hanteert het korset-perspectief: het staat best mooi, maar kan altijd nog strakker. En ondertussen lijkt het motto te zijn: wachten op betere tijden.

Dat wachten lijkt nog te werken ook. Wie, zoals ik, deze zomer door Engeland heeft gereden, voelt dat er economisch goed weer op komst is. Het gaat uitgesproken goed met de huizenmarkt en ook andere indicatoren staan er beter voor. Londen en het Zuidoosten doen het goed, de Midlands en The North lopen nog wel achter; de tweedeling in de UK is ook geografisch heel wat zichtbaarder dan bij ons. Hoe dan ook: een positieve stemming werkt door naar de politiek. Door alles heen lijkt Cameron een soort persoonlijke gunfactor te hebben behouden, in tegenstelling tot zijn Nederlandse ambtgenoot[i]. Labour en de liberale coalitiegenoot hebben elk hun eigen problemen. Intern lijken de conservatieven met de komst van nieuwe Australische en Amerikaanse strategen de zaken weer wat orde op orde te hebben.

Tentje in de Tube

tent in tube

Dus wat willen ze met dat Europese ‘dossier’? Vooropgesteld dat bijna alle Conservatieven Eurosceptici zijn, hebben we op Downing Street vooral met wat creatieve realisten te maken. Het eerste wat ze doen is: de tegenstand serieus nemen (check). Het tweede: tijd kopen (check). Het derde loopt nu (onderhandelings)ruimte maken. Die punten worden nu op een interessante manier gecombineerd. Het doet me een beetje denken aan wat ons onlangs overkwam. We hadden onze auto aan de rand van de stad gezet en gingen met de metro de stad in. Naast ons zaten twee vrolijke meiden. Een van de twee had iets groot en groens in haar handen. Opeens begon ze dat uit te vouwen en het bleek een tent te zijn. Ze konden hun voorpret niet bedwingen en gingen even in de tube kamperen. Zo heb ik de eerste ‘Reviews’ van de Britse positie in Europa ook wat ervaren. Even een tentje bouwen in de doordenderende ondergrondse. Best opmerkelijk, ook qua timing. Een beetje ondeugend, maar het maakt wel vrolijk.

Hoe verstop je goed nieuws?


Meestal wordt een zomerreces gebruikt om slecht nieuws kwijt te raken. Nu is het omgekeerde gebeurd. Terwijl de MP’s al weg zijn en een Royal Baby op het punt geboren staat te worden – kortom, als alle omstandigheden er naar zijn om elk ander nieuws in een zwart gat te laten verdwijnen – wordt er heel goed nieuws gepresenteerd. Op basis van de eerste delen van een uitgebreid review over de Britse positie in Europa[i], wordt o.a. dit geconcludeerd: ‘The British economy is better off within the Union’[ii].

Dus hoe moet je met dat nieuws omgaan? Met een schuin oog bekijken, zo zou ik zeggen. Net zoals deze foto[iii] waarin de Tory’s vol trots in hun toetreding tot de Unie aankondigden. Het is een geënsceneerde foto. Ze vertrouwden niet zo op de spontaniteit van het volk. Waar het vooral om gaat, is de manier waarop dingen worden opgeschreven.

In Nederland is een vergelijkbaar onderzoek gedaan door minister Timmermans van Buitenlandse Zaken. Daarin krijg je vrij precies wat wordt aangekondigd: een onderzoek naar de effectiviteit van regels op Europees niveau, bekeken door een bril met vrij sterke subsidiariteitsglazen. Zijn imitatie van een CDA-beleid is vrij geslaagd. Zijn Britse collega William Hague daarentegen, bewandelt namens zijn premier een pad dat zo glibberig is als een voetpad in de Yorkshire Dales aan het einde van een regendag.

Een brede analyse, een smal perspectief

Een paar zaken die als wisselende bewolking langskomen terwijl ik de Reviews lees:

  • de analyse gaat verder dan Europa als zodanig. Globalisering en de gevolgen ervan vormt zeker ook de context: ‘a changing Europe in a changing world’. Dat is goed, die context zouden wij er ook meer bij moeten betrekken;
  • de economische agenda is veruit dominant, maar er is wel degelijk aandacht voor zaken als veiligheid, criminaliteit, energie en milieu. Net als andere landen lukt het ze niet een echte rangorde in belang aan te brengen. Ondertussen verhult de kritiek op de euro dat de Britse regering voor een redelijk klassiek begrotingsbeleid heeft gekozen;
  • de Britten maken geen analyse van hun eigen sterke of zwakke punten. Daardoor zien ze ook niet – of willen ze niet zien – hoeveel ze te bieden hebben aan Europa. Als iemand die weet hoe origineel Britten kunnen denken over dienstverlening en productontwikkeling, vind ik dat een gemis;
  • op geen moment worden serieuze pogingen gedaan zich te verplaatsen in de positie van andere landen, wat je zou mogen verwachten in een echte review. Het enige antwoord: flexibiliteit. Het blijft een ‘One-Nation show’.

En niet in het minst: regelmatig zie je een bijna gênante eerlijkheid over het unilateraal nastreven van het eigen belang naast het benadrukken van de samenwerking. Alle landen doen dat, maar het ongegeneerde is natuurlijk precies wat zo irriteert in de houding van de Britten. Dat blijkt bijvoorbeeld scherp in de paragraaf die gaat over de vraag hoe de globalisering tegemoet moet worden getreden. Bij het formuleren van de Britse doelen, komt er dan opeens een forse opsomming van alle landen waar het land handelsverdragen en bijzondere posities mee zoekt (bijvoorbeeld Turkije). Het is als een reality-tv uitzending over Britten in Ibiza. Je ziet een Brit voor je die tegen een in zijn ogen lelijk meisje zegt dat hij wel met haar wil vrijen, maar ondertussen naar andere meiden lonkt.

Variable geometry

Al met al geven de Reviews mij een ‘White Cliffs of Dover’ gevoel. Op de plek waar ik deze foto nam – een van de ‘Seven Sisters’ – was kort daarvoor een stuk in zee gestort; het land trekt zich letterlijk terug. Toch wordt het wel degelijk interessant als deze passage langs komt:White cliffs

The Eurozone crisis is changing the shape of the EU. It is pushing it towards greater ‘variable geometry’ – with a number of different configurations of member states cooperating in different policy areas. This should make for a more effective EU, a body with the flexibility of a network, not the rigidity of a single bloc. Variable geometry should not undermine the foundations of membership of the EU, in particular the single market, and no member state should be excluded from participating in areas it wants to join. At all times the UK will ensure its influence is brought to bear as an active and activist member of a changing EU.

Cameron heeft in zijn grote Europa speech interessante dingen gezegd over de nieuwe vorm van de Unie en hier krijgt het al iets meer gestalte. De netwerkgedachte komt weer langs, nu aangevuld met de term ‘variable geometry’, wat dat ook mag betekenen. Veel blijft ongewis. Mijn beeld: dat is omdat ze het zelf nog niet weten. De economische en politieke analyse is gemaakt, de juridische loopt, maar men weet beter wat men niet wil dan wat men wel wil. De concrete institutionele uitwerking moet echter nog handen en voeten krijgen en hoe de Britten daar de andere landen en – vooral – het eigen publiek in mee gaan krijgen, blijft al helemaal onduidelijk. Daarom hebben ze tijd nodig.

Nederland als bondgenoot?

Laten we eerlijk zijn: die tijd hebben we hier in Nederland ook nodig. We staan voor een vergelijkbare opgave. Duidelijk is dat de Britten in Nederland een bondgenoot zien[i] in hun plannen. Maar als ik het zo lees, vraag ik me af hoelang we getolereerd worden. Ik voel geen ‘quid pro quo’ groeien uit deze plannen. Wordt het geen tijd om zelf met wat tegenvoorstellen te komen? In mijn eigen partij heeft Sybrand Buma een zevental principes verwoord. Het 6e daarvan gaat over een ‘zelfbewust Nederland in een krachtig Europa’. In de toelichting komt hij met de uitspraak dat we naar ‘een nieuw Europa’ moeten gaan. Mijn vingers jeuken. En dan is er niets mis mee om ons door de Britten te laten inspireren, maar we zullen er ons eigen verhaal van moeten maken.

De kruipruimte tussen principes en praktijk

Lekker laten jeuken, zeg ik hier, want ik maak het allemaal wel erg serieus voor een simpele vakantieblog – en zou ik zomaar iets over het hoofd kunnen zien: alles wat minder serieus is. Terug dus naar de Britten. Het punt is: als je hun review al te serieus neemt, zie je niet meer hoeveel speelruimte ze zichzelf geven om hun mening bij te stellen. De zaken zijn nooit helemaal zwart-wit. In 1994 stemde de Britten voor Europese regelgeving die pauzes verplicht stelde bij het transport van dieren, maar tegen het verplicht stellen van pauzes voor fabrieksarbeiders. Dat is toch pure humor.  It's not funny 2
In een tweedehands boekhandel in Keswick, Cumbria, vond ik een biografie[i] van Harold MacMillan, een van Cameron’s voorgangers. In mei 1948 was de eerste grote conferentie over een Europese Unie. Dat was in Den Haag. MacMillan ging er vol voor om die conferentie te laten slagen, net als Churchill overigens. Later werd het ingewikkelder en moest MacMillan veel moeite doen om de Europeanen en vooral zijn eigen Britse achterban, op één lijn te houden. Tijdens een onderhandeling zei hij het zo:

‘The continental tradition likes to reason from the a priori from the top downwards, from the general principle to the practical application. .. The Anglo-Saxons like to argue a posteriori from the bottom upwards, from practical experience.’

Om zo te vervolgen:

‘Of course, the Scottish people, who are the intellectuals of Britain, know there is nothing to be frightened of: one should accept everything en principe, get around the table, and start the talks.’

Waarna iedereen zich afvroeg wat hij nu eigenlijk bedoelde, maar voldoende onder de indruk was om hem zijn zin te geven. Ergens tussen principe en praktijk was nog kruipruimte. De Nederlander die dit opschrijft is meer van het principiële soort, maar ik kan met enige bewondering kijken naar deze manier van ruimte maken.

Naar een Brentry

Eigenlijk schuilt in dit zoeken naar kruipruimte tussen principe en praktijk ook het geheim voor een ‘succesvolle‘ heronderhandeling van de Britten over hun lidmaatschap. Een heronderhandeling die niet noodzakelijk tot een Brixit hoeft te leiden, al moeten we de kans daarop dus niet onderschatten. Ik denk dat de Britse regering, inclusief de Liberalen, tot de conclusie is gekomen dat simpel doorgaan geen optie is. Naast Brixit blijft er dan nog maar één optie open: Brentry. Mijn woord voor een Britse ‘re-entry’, rentree, tot de Europese Unie. Voor een succesvolle Brentry moeten de Britten voldoende scoren om het dominante ‘frame’ van ‘wij zijn slachtoffer van deze Europese Unie’ te doorbreken. Daarvoor wordt onderhandelingstechnisch en communicatietechnisch alles uit de kast getrokken. Het zal boeiend worden om te zien hoe David Cameron dat verder vorm zal geven. Anders kan hij het vergeten om ‘bugger off’ richting het einde van de rij te zeggen als het om UKIP’s Farage gaat.

Even aanraken

Tot slot. De Engelsen zijn gewoon veel beter in komkommerberichten dan wij[i]. Rijdend door het Lake District, kwam dit bericht op de radio: de beheerders van de House of Commons hebben besloten om een aantal standbeelden van oud prime ministers door middel van wat koorden minder toegankelijk te maken. Deze beelden bevinden zich in het besloten – ‘Members’ – deel van het wondermooi door Wren gemaakte gebouw. Het zijn dus niet de toeristen die voor de slijtage zorgen, maar de leden zelf. De reden zou zijn dat teveel MP’s met hun handen of voeten de standbeelden aanraken voordat ze moeten spreken of stemmen. Ze hebben even steun nodig van hun grote voorgangers, zullen we maar zeggen. En waarmee ik ook maar wil zeggen dat we het over mensen hebben, met al hun eigenaardigheden (Onze socialisten heb ik een rode sjaal om het borstbeeld van Den Uyl zien doen). De vraag over een Brixit of Brentry is maar voor een deel een rationeel verhaal. Wie weet laten de Britten zich door een goede mix van argumenten overtuigen. Ik heb de Britten leren kennen en waarderen als een door en door pragmatisch volk. Iets in de hele opzet van de Unie zet ze in een zeer principiële houding. Heel on-Brits eigenlijk. Dat moet anders kunnen.


Peter Noordhoek

[i] Volgens bericht op BBC Radio1, 28 juli 2013. Inspiratie komt ook van: Bill Bryson, Notes from a Small Island. Black Swan, 1994.

[i] Charles Williams – Harold MacMillan. Phoenix, London, 2009.

[i] Analyse Daily Telegraph

[i] Review of the balance of competences:, gekoppeld aan de Midterm review:

[ii] Kop diverse mediaberichten, 22 juli 2013. Van de 6 onderzoeken laten er 5 zien, dat Groot-Brittannië behoorlijk voordeel heeft bij het lidmaatschap. Slechts in één geval gaat dat niet op. Voorbehoud moet worden gemaakt voor de mate van kwantificeerbaarheid.

[iii] Alan Clark – The Tories. Weidenfelt and Nicolson, 1998. De eerste en laatste afbeelding komt van oude briefkaarten uit mijn voorraad. De andere komen uit eigen camera.

[i] Het aantal leden van de Conservatieve Partij daalt in hoog tempo. Er zijn nu minder dan 100.000 mensen ‘vol’ lid. Dat is niet best voor de meeste MP’s. De districten van David Cameron en William Hague lijken de enige te zijn die zich aan deze trend onttrekken., 12-08-2013.

There is such a thing as a Polder

In 1987 deed Margeret Thatcher de uitspraak ‘There is no such thing as society’.

We’ve been through a period where too many people have been given to understand that if they have a problem, ít’s the governments job to cope with it. (..) And you know, there is no such thing as society. There is only individual man and women, there are families. And no government can do anything except through people, and people must look after themselves first. It’s our duty to look after ourselves and then, also, to look after our neighbours.

Lees je de volle uitspraak en de uitspraken erna, dan kan je het er eigenlijk niet zo mee oneens zijn. Anno nu heeft het zelfs een hoog open deur gehalte. Maar toen werd het beeld scherp gezet: een ongevoelige premier die een mensbeeld neerzette waarin alles draaide om de individuele inzet: ieder voor zich en God voor ons allen.
Het harde beeld bleef. Logisch, want het paste bij wat haar persoonlijkheid uitstraalde.
Enige tijd na haar vertrek begon haar eigen partij dat beeld ernstig te betreuren. Het harde imago keerde zich tegen de Conservatives. Na meerdere verkiezingsnederlagen, en een Tony Blair die namens New Labour in feite een thatcheriaans beleid voerde zonder de verbale hardheid, begon het een aantal sleutelfiguren in de partij te dagen: Iain Duncan Smith, Oliver Letwin en een jonge beleidsdirecteur op het partijbureau, David Cameron. Ze wilde af van dit imago van de ‘uncaring Tories’. En, heel opmerkelijk, ze publiceerden in 2002 een boek onder de titel: ‘There is such a thing as society.’ Probeer je dat eens voor te stellen in de Nederlandse verhoudingen: een partij die haar grootste naoorlogse voorganger zo te kijk zet. Maar het was gemeend. Dit boek is historisch gesproken de opmaat geworden voor de gedachte van de Big Society, wat aan de basis staat van het gedachtengoed van David Cameron en waar hij meer aan vasthoudt dan meestal wordt aangenomen.

Er valt meer over te zeggen – en dat doe ik ook, samen met Peter Franklin in een artikel dat ik voor een themanummer van Bestuurskunde (maart 2013) heb geschreven. Maar in deze week van het overlijden van Thatcher was er ook de geboorte van een nieuw sociaal akkoord. Ik kon het niet helpen beide gebeurtenissen met elkaar te verbinden – en om even een kabinetsterm te lenen: mijn brug is de samenwerking tussen de sociale partners. Wat wij ‘de polder’ noemen. Bestaat die weer? Is die weer terug van weggeweest?

Ja, dat kan je wel zeggen. En het beste bewijs daarvoor is niet te vinden in allerlei uitstel- en compromismaatregelen rond WW en ontslag, maar in een soort heruitvinding van de regiefunctie van de sociale partners, met name die rondom de WW. Vakbonden gaan een uitvoerende rol spelen in de arbeidsmarkt. Mijn beeld is dat deze maatregel voortkomt uit een brainstorm over de vraag hoe je in hemelsnaam nog een zinvolle rol houdt voor bonden die zich richting het verdwijnpunt begeven, maar het doet er in deze fase niet zo heel veel toe waar het idee vandaan komt. Er is onmiskenbaar sprake van een trendbreuk. Niet de overheid krijgt de taak, zelfs niet de decentrale overheid, maar een van de sociale partners. Een witte raaf stijgt op. Na jaren waarin de polder feitelijk werd uitgekleed, komt er nu een ander signaal. There is such a thing as the polder.

En ja, er is reden voor scepsis. Zelf mocht ik in de jaren negentig namens de Baak, het opleidingsinstituut van (toen nog alleen) VNO nogal wat trainingen doen voor de werkgeversgeleding van de arbeidsvoorziening. Dat functioneerde op zich goed. Het overleg had meerwaarde, al waren de kosten ervan wel hoog. Waar het echter misging was bij de gedachte dat de ondernemers en vakbonden zelf daadwerkelijk gingen helpen om de arbeidsmarkt beter te laten fungeren. Ze gingen bestuurdertje spelen, en dat was het. Terecht dat het werd opgedoekt. In mijn optiek kan de nieuwe constructie alleen werken als er ook echt gewerkt gaat worden aan die arbeidsmarkt. Als de vakbondshuizen nieuwe vormen van institutionalisering worden, een bron van baantjes, maar dan voor bondsleden, dan wordt het de dood in de pot.

Maar stel nu eens dat er van het verleden geleerd gaat worden. Stel nu eens dat er naast de overheid als uitvoerder, ook ruimte is voor maatschappelijke partijen als uitvoerder, is dat dan niet een hele mooie kans om echt aan een alternatief te werken voor overheidsingrijpen? In mijn blog van vorige week ben ik tekeer gegaan tegen de neiging om van zelfregulering een soort verlengde arm van de overheid te maken, met de overheid permanent op de achtergrond en klaar om in te grijpen als het toch serieus mocht worden. Zo gaat het dus niet werken. Dan geef ik dus het krediet aan de sociale partners, in het bijzonder aan die verdomde vakbonsbobo’s, dat ze in ieder geval met iets creatiefs zijn gekomen dat de samenleving wil versterken in plaats van deze in een aan de overheid ondergeschikte rol te brengen. En wat hebben we behoefte aan die creativiteit.

Peter Noordhoek

Onze wereld is groot, complex en hoog als een berg. Weersomstandigheden wijzigen zich voortdurend. Hoe kom je dan aan de top?
Kaarten en instrumenten kunnen helpen. U vindt er hier vele. Het echte geheim schuilt in de mentaliteit waarmee u de berg te lijf gaat. Dan geldt wat iemand ooit vertelde: ‘De noordkant van een berg is het moeilijkste om te beklimmen, maar het meeste de moeite waard.’ Bij Northedge gaan we voor kwaliteit boven kwantiteit. Het vergt meer denkwerk, meer inspanning, meer van meer. Maar het is zo de moeite waard.  

Peter Noordhoek